Title: Sapiens

Vietnamese: Những sự phân tầng đóng một chức năng quan trọng
English: These stratifications serve an important function

Vietnamese: Ông nói phương ngữ Celtic với cha mẹ mình
English: He spoke the Celtic dialect with his parents

Vietnamese: ông muốn vợ mình phục sức theo lối thanh cao
English: He wanted his wife to dress/present/serve in an elegant style

Vietnamese: Tầng lớp ưu tú Ả-rập cũ nhìn những thành viên mới này với thái độ thù địch sâu sắc
English: The old Arab elite looked at these new members with deep hostility

Vietnamese: Trong thời hiện đại, người châu Âu chinh phục nhiều nơi trên thế giới dưới vỏ bọc truyền bá văn hóa siêu việt của phương Tây
English: In modern times, Europeans conquered many parts of the world under the guise of spreading the superior culture of the West

Vietnamese: một nền văn minh đích thực, tinh khiết, không bị ô uế bởi tội lỗi
English: a true, pure civilization, unsullied by sin

Vietnamese: Tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ chung của tiểu lục địa này
English: English remains the common language of this subcontinent

Vietnamese: một ngôn ngữ trung lập mà người bản ngữ nói tiếng Hindu, Tamil và Malayalam có thể dùng để giao tiếp
English: a neutral language that native speakers of Hindi, Tamil, and Malayalam could use to communicate

Vietnamese: bước đầu tiên là thừa nhận sự phức tạp của thế lưỡng nan này
English: the first step is to acknowledge the complexity of this dilemma

Vietnamese: một đế chế có thể được cai trị bởi một tầng lớp đa sắc tộc
English: an empire that could be ruled by a multiethnic elite

Vietnamese: ăn cà ri Ấn Độ
English: eating Indian curry

Vietnamese: Một xã hội toàn cầu đa sắc tộc đang hình thành nhiều hơn trên các lãnh thổ riêng lẻ
English: A multiethnic global society is forming more and more across individual territories

Vietnamese: Ai sẽ quyết định làm gì với sức mạnh sáng tạo thần thánh như vậy?
English: Who will decide what to do with such divine creative power?

Vietnamese: Tôn giáo khẳng định rằng luật pháp của chúng ta không phải là kết quả của sự thất thường nơi con người, mà được sắc phong bởi một quyền lực tuyệt đối và tối thượng
English: Religion asserts that our laws are not the result of human caprice, but are ordained by an absolute and supreme authority

Vietnamese: Vậy làm thế nào để bảo vệ khả năng sinh sản của đàn gia súc?
English: So how do we protect the fertility of the livestock?

Vietnamese: thần Athen thành quốc giáo và cố gắng kiểm soát việc thờ phụng mọi vị thần khác
English: made the Athenian god the state religion and tried to control the worship of all other gods

Vietnamese: chúng vẫn nằm ngoài lề
English: they remained on the margins

Vietnamese: vùng đất heo hút của Israel
English: the backwater region of Israel

Vietnamese: Vì vậy cần phải loan báo tin mừng
English: Therefore the good news must be proclaimed

Vietnamese: chính vì hệ tư tưởng quốc xã là vô cùng kỳ thị chủng tộc, nên nó đã bị bài xích ở phương Tây
English: precisely because Nazi ideology was so extremely racist, it was rejected in the West

Vietnamese: tất cả các loài đang bị kiềm tỏa trong một cuộc đấu tranh không thương xót để giành giật sự sống
English: all species are locked in a merciless struggle for survival

Vietnamese: Cuộc chiến sinh tồn thực sự khó khăn và không hề khoan nhượng
English: The struggle for survival is truly harsh and utterly unforgiving

Vietnamese: Những kẻ chống đối lại chúng sẽ bị xóa sổ
English: Those who oppose them will be wiped out

Vietnamese: đó là nguồn gốc của tất cả các uy quyền đạo đức và chính trị
English: that is the source of all moral and political authority

Vietnamese: Quá trình mở rộng và hợp nhất này không đi theo một con đường tuyến tính
English: This process of expansion and consolidation did not follow a linear path

Vietnamese: Sai lầm của nhận thức muộn màng
English: The hindsight fallacy

Vietnamese: Một số con đường to hơn, bằng phẳng hơn
English: Some roads are wider and smoother

Vietnamese: đôi khi lịch sử – hoặc những người làm nên lịch sử – lại đi theo những ngả rẽ bất ngờ
English: sometimes history — or those who make history — takes unexpected turns

Vietnamese: một thế kỷ nội chiến tương tàn
English: a century of brutal civil war

Vietnamese: Phải chăng thần học Ki-tô có cái gì đó thu hút con người ông, hay phải chăng một khía cạnh nào đó của nó khiến ông đồ rằng dễ dùng nó làm phương tiện cho những mục đích của mình?
English: Was there something in Christian theology that appealed to him personally, or did some aspect of it lead him to think it could easily be used as a vehicle for his own purposes?

Vietnamese: Một số học giả trên thực tế đã đưa ra những giải thích tất định về các sự kiện
English: Some scholars have in fact offered deterministic explanations for events

Vietnamese: Họ cố gắng quy giản lịch sử loài người về hoạt động của các lực sinh học
English: They tried to reduce human history to the workings of biological forces

Vietnamese: Có phải Mỹ sẽ đánh mất quyền bá chủ của mình?
English: Will America lose its hegemony?

Vietnamese: Việc chúng ta sống trong những quốc gia dân tộc, tổ chức nền kinh tế của chúng ta theo những nguyên tắc tư bản, và tin tưởng nhiệt thành vào nhân quyền là điều tự nhiên và tất yếu.
English: That we live in nation-states, organize our economies according to capitalist principles, and fervently believe in human rights is natural and inevitable.

Vietnamese: Hỗn độn cấp hai là hỗn độn có phản ứng với những dự đoán về nó
English: Second-order chaos is chaos that reacts to predictions made about it

Vietnamese: một số nhà khoa học chính trị thiên tài móc ngoặc với một tay phù thủy máy tính để phát triển một thuật toán chính xác tuyệt đối
English: some brilliant political scientists teamed up with a computer wizard to develop a perfectly accurate algorithm

Vietnamese: một khoản tiền hậu hĩnh
English: a handsome sum of money

Vietnamese: Nhưng những lợi ích này chỉ hiển nhiên khi chúng ta chấp nhận thế giới quan Hồi giáo.
English: But these benefits are only apparent when we accept the Islamic worldview.

Vietnamese: Người thì chết, nhưng tư tưởng thì nhân rộng.
English: People die, but ideas spread.

Vietnamese: Những văn hóa thành công là những văn hóa nổi trội trong việc tái sinh các meme của chúng
English: Successful cultures are those that excel at reproducing their memes

Vietnamese: Nhiều cuộc chạy đua vũ trang đã làm phá sản tất cả những người tham gia,mà không thực sự làm thay đổi được cán cân quyền lực quân sự.
English: Many arms races bankrupted all the participants without actually changing the balance of military power.

Vietnamese: Sự nhân rộng của nó là kết quả không chủ đích
English: Its proliferation was an unintended consequence

Vietnamese: Lịch sử đi từ một giao lộ này đến một giao lộ kế tiếp, vì những lý do khó hiểu nào đó
English: History moves from one crossroads to the next for reasons that are difficult to understand

Vietnamese: Phố xá là những con đường mòn bẩn thỉu, bụi bặm vào mùa hè và lầy lội vào mùa đông
English: The streets were dirty paths, dusty in summer and muddy in winter

Vietnamese: Thế nhưng, chỉ đến năm 1674, con người mới lần đầu tiên được diện kiến tận mắt một vi sinh vật
English: Yet it was not until 1674 that humans first laid eyes on a microorganism

Vietnamese: phải chấp nhận vai trò thứ yếu của họ trong xã hội
English: had to accept their subordinate role in society

Vietnamese: Trong các trường hợp khác, những lý thuyết cụ thể được củng cố kiên định bởi những bằng chứng có sẵn, tới mức mọi lựa chọn thay thế khác từ lâu đã bị bỏ rơi bên vệ đường.
English: In other cases, specific theories are so firmly supported by available evidence that all alternatives have long since been left by the wayside.

Vietnamese: nếu có bằng chứng mới xuất hiện phản bác lại lý thuyết, nó sẽ phải được sửa đổi hoặc loại bỏ.
English: if new evidence emerges that contradicts the theory, it must be revised or discarded.

Vietnamese: lý thuyết kiến tạo mảng
English: plate tectonics theory

Vietnamese: Kết quả là, phương pháp nghiên cứu hiện đại đang thống lĩnh hiện nay mặc nhiên thừa nhận sự thiếu sót của những kiến thức cũ.
English: As a result, the modern research methodology that dominates today tacitly acknowledges the inadequacy of old knowledge.

Vietnamese: Một nhánh toán học mới đã phát triển trong vòng 200 năm qua để giải quyết những khía cạnh phức tạp hơn trong thực tế: toán thống kê.
English: A new branch of mathematics has developed over the past 200 years to deal with the more complex aspects of reality: statistics.

Vietnamese: Alexander Webster và Robert Wallace quyết định thành lập một quỹ bảo hiểm nhân thọ
English: Alexander Webster and Robert Wallace decided to establish a life insurance fund

Vietnamese: Nếu một mục sư chết, vợ của ông ta sẽ nhận được cổ tức trên lợi nhuận của quỹ.
English: If a minister died, his wife would receive dividends on the fund's profits.

Vietnamese: Webster và Wallace cần phải có khả năng dự đoán sẽ có bao nhiêu mục sư chết mỗi năm, họ sẽ để lại bao nhiêu quả phụ và trẻ mồ côi
English: Webster and Wallace needed to be able to predict how many ministers would die each year and how many widows and orphans they would leave behind

Vietnamese: mục sư thuộc giáo hội Trưởng lão
English: a minister of the Presbyterian Church

Vietnamese: một mục sư có thể bảo đảm rằng người vợ góa của ông ta sẽ nhận được ít nhất là 10 bảng mỗi năm
English: a minister could ensure that his widow would receive at least 10 pounds per year

Vietnamese: Nhân khẩu học
English: Demography

Vietnamese: thần học chỉ được dạy tại các trường dòng
English: theology was only taught in seminaries

Vietnamese: Hầu hết mọi người đều gặp khó khăn khi tiêu hóa khoa học hiện đại, vì ngôn ngữ toán học của nó rất khó để bộ não chúng ta có thể hấp thụ được
English: Most people have difficulty digesting modern science, because its mathematical language is very hard for our brains to absorb

Vietnamese: kinh tế vĩ mô
English: macroeconomics

Vietnamese: Do đó, chân lý là một phép thử tồi đối với tri thức. Phép thử thực sự chính là tính ứng dụng của nó.
English: Therefore, truth is a poor test of knowledge. The real test is its utility.

Vietnamese: Các lực lượng quân sự trên thế giới đề xướng, tài trợ kinh phí và chỉ đạo phần lớn việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ của loài người.
English: The world's military forces initiate, fund, and direct most of humanity's scientific research and technological development.

Vietnamese: Khi Thế chiến I sa lầy vào chiến tranh chiến hào bất tận, cả hai bên đều kêu gọi các nhà khoa học phá vỡ bế tắc và cứu nguy đất nước.
English: When World War I bogged down into endless trench warfare, both sides called on scientists to break the deadlock and save their countries.

Vietnamese: Tên lửa V-2 của Đức sẵn sàng trên dàn phóng.
English: The German V-2 rocket stands ready on the launch pad.

Vietnamese: Người ta hẳn cho rằng các [nhà] giả kim Đạo giáo đã có thể biến Trung Hoa trở thành bá chủ thế giới.
English: One would think that the Taoist alchemists could have made China the master of the world.

Vietnamese: Chỉ đến thế kỷ 15 – khoảng 600 năm sau khi phát minh ra thuốc súng – đại bác mới trở thành yếu tố then chốt trên các chiến trường Á-Phi.
English: It was not until the 15th century — some 600 years after the invention of gunpowder — that cannons became a decisive factor on the battlefields of Asia and Africa.

Vietnamese: Khi khoa học bắt đầu giải quyết lần lượt hết nan đề này đến nan đề kia, nhiều người đã bị thuyết phục rằng con người có thể giải quyết được mọi vấn đề bằng cách tiếp thu và áp dụng kiến thức mới.
English: As science began to solve one problem after another, many were convinced that humans could solve any problem by acquiring and applying new knowledge.

Vietnamese: Ngày nay, thông thường ai cũng biết là các chính sách dựa trên những tìm tòi mới nhất trong nông học, kinh tế học, y học và xã hội học có thể loại bỏ đói nghèo.
English: Today, it is common knowledge that policies based on the latest findings in agronomy, economics, medicine, and sociology can eliminate poverty.

Vietnamese: Mới đây, trước kỷ nguyên hiện đại, hầu hết các tôn giáo và tư tưởng đã mặc nhiên xem cái chết là định mệnh an bài của chúng ta.
English: Until recently, before the modern era, most religions and ideologies took it for granted that death was our predetermined fate.

Vietnamese: vết thương nhỏ trong da thịt này đã bị nhiễm trùng, và bắt đầu hoại tử
English: this small wound in the flesh became infected and began to turn gangrenous

Vietnamese: Con gái, chưa đặt tên, chết ngay khi lọt lòng.
English: A daughter, unnamed, died at birth.

Vietnamese: Nhưng nếu không có nguồn tài chính thỏa đáng, thì không trí tuệ xuất chúng nào có thể bù đắp cho điều đó.
English: But without adequate funding, no brilliant intellect can compensate for that.

Vietnamese: Thuyền trưởng James Cook, một nhà hàng hải lão luyện đồng thời là một nhà địa lý học và dân tộc học tài năng
English: Captain James Cook, an experienced navigator and also a talented geographer and ethnographer

Vietnamese: Cook không chỉ là một nhà hàng hải và địa lý lão luyện,
English: Cook was not only an experienced navigator and geographer,

Vietnamese: Một số phận còn thê thảm hơn đã giáng xuống những người bản địa của đảo Tasmania
English: An even more terrible fate befell the indigenous people of Tasmania

Vietnamese: Đến năm 1850, các quốc gia phương Tây đã có một hệ thống chằng chịt gần 40.000 km đường sắt
English: By 1850, Western nations had an interlaced system of nearly 40,000 km of railway

Vietnamese: nghiệp dư
English: amateur

Vietnamese: Những khu vực xa lạ chỉ đơn giản là bị bỏ trống, hoặc chứa đầy quái vật và kỳ quan tưởng tượng.
English: Unknown regions were simply left blank, or filled with imaginary monsters and wonders.

Vietnamese: Prancisco Pizarro đã tìm ra Đế chế Inca ở Nam Mỹ và chế ngự nó trong năm 1532
English: Francisco Pizarro discovered the Inca Empire in South America and conquered it in 1532

Vietnamese: những du kích Algeria đã đánh bại quân đội Pháp
English: Algerian guerrillas defeated the French army

Vietnamese: họ đã tìm ra cách khai thác phương tiện truyền thông thế giới để phục vụ cho sự nghiệp của họ – cũng như dư luận quần chúng ở chính nước Pháp
English: they found a way to exploit the world's media for their cause — as well as public opinion in France itself

Vietnamese: Một đoàn nghiên cứu người Anh sau đó đã khai quật, và khám phá ra nền văn minh vĩ đại đầu tiên của Ấn Độ mà không một người Ấn Độ nào từng biết trước đó.
English: A British research team later excavated the site and discovered India's first great civilization, which no Indian had previously known about.

Vietnamese: Một ví dụ sống động khác về sự ham tìm hiểu khoa học của người Anh là sự giải mã hệ thống chữ viết hình nêm
English: Another vivid example of British scientific curiosity was the decipherment of the cuneiform writing system

Vietnamese: Nhưng họ hoàn toàn không có một ý tưởng nào về cách đọc những vết trầy xước có góc cạnh lạ lùng này
English: But they had absolutely no idea how to read these strange angular scratches

Vietnamese: Lịch sử của ngành thực vật học đã chỉ nhắc rất sơ lược về sự đau khổ của thổ dân châu Úc
English: The history of botany has only made passing mention of the suffering of the Aboriginal Australians

Vietnamese: bạn có thể viện dẫn rất nhiều ví dụ để ủng hộ bất kỳ quan điểm trái ngược nào
English: you can cite many examples to support any opposing viewpoint

Vietnamese: Tiếp theo, các học giả người Anh, Pháp và Đức đã kết hợp học thuyết ngôn ngữ về những người Arya cần cù với học thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin
English: Next, British, French, and German scholars combined the linguistic theory of the industrious Aryans with Darwin's theory of natural selection

Vietnamese: Nếu không có sự ủng hộ của mẫu quốc, khoa học hiện đại chắc cũng khó có thể tiến xa
English: Without the support of the mother country, modern science would probably not have advanced very far

Vietnamese: di chuyển những bánh xe kĩ nghệ
English: turning the wheels of industry

Vietnamese: Đúng là sản lượng toàn cầu đã tăng lên, nhưng hầu hết là do tình trạng tăng dân số, và việc định cư ở những vùng đất mới.
English: True, global output increased, but mostly due to population growth and the settlement of new lands.

Vietnamese: Sản lượng bình quân đầu người vẫn không thay đổi.
English: Per capita output remained unchanged.

Vietnamese: một nhà thầu tháo vát sống ở El Dorado
English: a resourceful contractor living in El Dorado

Vietnamese: Khi cô trả công bằng một tấm séc trích từ tài khoản của cô, Slyter đem gửi số tiền đó vào tài khoản cá nhân ở ngân hàng của Greedy.
English: When she paid with a check drawn from her account, Slyter deposited that money into a personal account at Greedy's bank.

Vietnamese: Nghe có vẻ giống như một mô hình Ponzi đa cấp khổng lồ?
English: Does that sound like a giant multi-level Ponzi scheme?

Vietnamese: Trong đó, con người chấp nhận hình dung ra hàng hóa ảo – vốn không tồn tại trong hiện tại – với một dạng đặc biệt của tiền mà họ gọi là “tín dụng”.
English: In it, people agree to imagine virtual goods — which do not exist in the present — with a special form of money they call 'credit'.

Vietnamese: Nó được thiết lập dựa trên giả định rằng những nguồn lực tương lai chắc chắn sẽ dồi dào hơn những nguồn lực hiện tại.
English: It is built on the assumption that future resources will certainly be more abundant than present ones.

Vietnamese: Họ thường tin rằng quá khứ tốt đẹp hơn so với hiện tại, rằng tương lai sẽ còn tệ hơn, khả quan lắm thì cũng chỉ bằng hiện tại là cùng.
English: They tend to believe that the past was better than the present, that the future will be even worse, or at best no better than today.

Vietnamese: Venice có thể phát triển thịnh vượng, nhưng chỉ bằng cách vắt kiệt Genoa.
English: Venice could prosper, but only by draining Genoa.

Vietnamese: Người giàu đã bị buộc phải ăn năn sám hối cho hành vi độc ác của họ
English: The rich were forced to repent for their wicked deeds

Vietnamese: Nhưng về lâu dài, khi những chỗ gập ghềnh được san phẳng, chiều hướng tổng thể là cực kỳ rõ nét
English: But in the long run, when the bumps are smoothed out, the overall trend is extremely clear

Vietnamese: anh ta sẽ dùng phần thặng dư để thuê thêm người giúp việc
English: he would use the surplus to hire more servants

Vietnamese: Trong tín ngưỡng tư bản mới, điều răn thứ nhất và thiêng liêng nhất là: “Lợi nhuận của sản xuất phải được tái đầu tư vào sự gia tăng sản xuất”
English: In the new capitalist creed, the first and most sacred commandment is: 'The profits of production must be reinvested in increasing production'

Vietnamese: Nguyên lý cơ bản của nó cho rằng tăng trưởng kinh tế chính là ân điển tối cao, hoặc chí ít là đại diện cho ân điển tối cao, vì công lý, tự do và thậm chí cả hạnh phúc, tất cả đều phụ thuộc vào tăng trưởng kinh tế.
English: Its basic principle holds that economic growth is the supreme good, or at least represents the supreme good, because justice, freedom, and even happiness all depend on economic growth.

Vietnamese: cứ mỗi vài năm, các nhà khoa học lại đưa ra một khám phá hay một cải tiến mới –chẳng hạn như châu Mỹ, động cơ đốt trong hoặc cừu nhân bản.
English: every few years, scientists produce a new discovery or innovation — such as the Americas, the internal combustion engine, or cloned sheep.

Vietnamese: Như ai cũng biết, Isabella đã trúng số độc đắc.
English: As everyone knows, Isabella hit the jackpot.

Vietnamese: Vua Tây Ban Nha vì bất cẩn đã làm xói mòn niềm tin của hệ thống này dành cho ông ta
English: The King of Spain carelessly undermined the system's trust in him

Vietnamese: Em trai bạn gửi thư đến cung điện và hỏi bạn bè có quen biết với triều đình để nhờ can thiệp, nhưng không có kết quả
English: Your brother sent letters to the palace and asked friends with connections at court to intervene, but to no avail

Vietnamese: Trong khi đó tại Amsterdam, mọi việc trở nên xán lạn.
English: Meanwhile in Amsterdam, things were looking bright.

Vietnamese: Nhưng công việc nhọc nhằn của em bạn vẫn chưa xong.
English: But your brother's hard work was not yet done.

Vietnamese: bạn có thể mua số cổ phần này từ những người đang sở hữu chúng, có lẽ với một giá cao hơn so với giá gốc.
English: you can buy these shares from those who currently own them, perhaps at a higher price than the original.

Vietnamese: vùng thung lũng hạ lưu sông Mississippi
English: the lower Mississippi River valley

Vietnamese: Napoleon đã chế giễu dân Anh, gọi họ là quốc gia của những chủ hiệu buôn.
English: Napoleon mocked the English, calling them a nation of shopkeepers.

Vietnamese: các thương gia thuốc phiện người Anh đơn giản là làm ngơ luật này.
English: British opium traders simply ignored this law.

Vietnamese: Sau trận Navarino, các nhà tư bản Anh đã sẵn sàng đầu tư tiền của họ vào những thương vụ liều lĩnh ở nước ngoài
English: After the Battle of Navarino, British capitalists were willing to invest their money in risky ventures abroad

Vietnamese: Những mỏ khai thác và đồn điền này đã trở thành trụ cột của việc sản xuất và xuất khẩu ở châu Mỹ.
English: These mines and plantations became the backbone of production and export in the Americas.

Vietnamese: Tầng lớp trung lưu châu Âu tìm kiếm một cơ hội đầu tư tốt đã mua những cổ phiếu này.
English: European middle-class investors seeking a good investment opportunity bought these shares.

Vietnamese: Dựa trên số tiền có được, các công ty đã đóng tàu, thuê thủy thủ và binh lính, mua nô lệ ở châu Phi và chở họ đến châu Mỹ.
English: With the money raised, companies built ships, hired sailors and soldiers, bought slaves in Africa, and transported them to the Americas.

Vietnamese: mức sống tiêu chuẩn của một người bình thường trong năm 2013 cao hơn đáng kể so với năm 1913, mặc dù dân số tăng trưởng theo cấp số nhân.
English: the standard of living of an average person in 2013 was significantly higher than in 1913, even though the population grew exponentially.

Vietnamese: Họ đốt gỗ để nấu chảy sắt, sưởi ấm ngôi nhà và nướng bánh.
English: They burned wood to smelt iron, heat their homes, and bake bread.

Vietnamese: Ngược lại, họ không thể sử dụng nhiệt lượng được sản sinh bằng cách đốt gỗ để làm quay cối xay.
English: Conversely, they could not use the heat generated by burning wood to turn a millstone.

Vietnamese: Khi ánh sáng Mặt trời khan hiếm và khi đồng lúa còn xanh, con người có rất ít năng lượng
English: When sunlight was scarce and the rice paddies were still green, people had very little energy

Vietnamese: Các vựa thóc trống rỗng, người thu thuế nhàn rỗi, quân lính thấy khó khăn khi di chuyển và chiến đấu, còn nhà vua có xu hướng duy trì hòa bình.
English: The granaries were empty, the tax collectors idle, soldiers found it difficult to move and fight, and the king tended to maintain peace.

Vietnamese: Nhiều vỉa than nằm ở các khu vực ngập nước, và lũ lụt ngăn thợ mỏ tiếp cận các địa tầng ngầm của hầm mỏ
English: Many coal seams lay in waterlogged areas, and flooding prevented miners from accessing the underground layers of the mine

Vietnamese: Có rất nhiều loại động cơ hơi nước, nhưng tất cả đều chung một nguyên tắc.
English: There are many types of steam engines, but they all share one principle.

Vietnamese: Bạn đốt một loại nhiên liệu nào đó như than, và sử dụng nhiệt năng sản sinh để đun sôi nước, tạo ra hơi nước.
English: You burn some kind of fuel such as coal, and use the heat produced to boil water, creating steam.

Vietnamese: Bạn đã biến nhiệt năng thành động năng!
English: You have converted thermal energy into kinetic energy!

Vietnamese: Trong các mỏ than Anh thế kỷ 18, các piston được kết nối với một cái bơm để rút nước từ đáy hầm mỏ.
English: In 18th-century British coal mines, pistons were connected to a pump to draw water from the bottom of the mine shaft.

Vietnamese: Dầu mỏ đã được biết đến từ hàng ngàn năm qua, được sử dụng để chống thấm mái nhà và bôi trơn trục xe.
English: Petroleum had been known for thousands of years, used to waterproof rooftops and lubricate axles.

Vietnamese: Tại sao họ cảnh báo về thảm họa nếu chúng ta cạn kiệt mọi loại nhiên liệu hóa thạch có sẵn?
English: Why do they warn of disaster if we exhaust all available fossil fuels?

Vietnamese: Ngay cả thực vật và động vật cũng được cơ giới hóa.
English: Even plants and animals have been mechanized.

Vietnamese: Trong mỗi lồng, Harlow đặt hai hình nộm giả.
English: In each cage, Harlow placed two dummy surrogates.

Vietnamese: Các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hiện đại phải liên tục gia tăng sản xuất nếu muốn tồn tại, giống như một con cá mập phải bơi hoặc sẽ chết ngộp.
English: Modern capitalist economies must constantly increase production to survive, like a shark that must keep swimming or it will suffocate.

Vietnamese: Hầu hết mọi người trong suốt chiều dài lịch sử sống trong điều kiện thiếu thốn.
English: Most people throughout history have lived in conditions of scarcity.

Vietnamese: Do đó thanh đạm là khẩu hiệu của họ.
English: Thus frugality was their motto.

Vietnamese: Họ có thể coi điều đó là ích kỷ, suy đồi, tha hóa về mặt đạo đức.
English: They might consider it selfish, decadent, and morally corrupt.

Vietnamese: Vào thời trung cổ ở châu Âu, giới quý tộc vung tiền một cách không cân nhắc vào những thứ xa xỉ quá mức, trong khi nông dân sống đạm bạc, để tâm đến từng xu.
English: In medieval Europe, the nobility spent money recklessly on excessive luxuries, while peasants lived frugally, watching every penny.

Vietnamese: Họ đã được hứa hẹn về một thiên đường, nhưng chỉ khi họ vun trồng sự nhân ái và khoan dung, vượt qua sân si và thù hận, cũng như hạn chế sự ích kỷ của họ.
English: They were promised paradise, but only if they cultivated compassion and tolerance, overcame anger and hatred, and restrained their selfishness.

Vietnamese: Con người đốn rừng
English: Humans clear forests

Vietnamese: Có khoảng 80.000 hươu cao cổ trên thế giới so với 1,5 tỉ gia súc
English: There are about 80,000 giraffes in the world compared to 1.5 billion cattle

Vietnamese: chỉ còn 200.000 con sói xám so với 400 triệu con chó thuần hóa
English: only 200,000 grey wolves remain compared to 400 million domesticated dogs

Vietnamese: Ví dụ như chuột và gián đang trong thời kỳ hoàng kim của chúng.
English: Rats and cockroaches, for example, are enjoying their golden age.

Vietnamese: Những sinh vật ngoan cường có lẽ sẽ chui ra từ dưới đống đổ nát của một thảm họa toàn cầu, sẵn sàng và có khả năng truyền bá DNA của chúng.
English: Resilient creatures would likely crawl out from the rubble of a global catastrophe, ready and able to spread their DNA.

Vietnamese: Kể từ Cách mạng Công nghiệp, dân số thế giới đã bùng nổ chưa từng thấy.
English: Since the Industrial Revolution, the world's population has exploded at an unprecedented rate.

Vietnamese: Thế giới bắt đầu công việc của mình mà không cần đồng hồ và thời gian biểu, chỉ tuân theo sự luân chuyển của Mặt trời
English: The world began its work without clocks and schedules, governed only by the revolutions of the sun

Vietnamese: Mỗi chương trình tin tức mở ra với giai điệu phát sóng trực tiếp của tiếng chuông đồng hồ Big Ben – âm thanh huyền diệu của sự tự do
English: Every news program opened with the live broadcast sound of Big Ben's chimes — the magical sound of freedom

Vietnamese: Thích ứng với thời gian công nghiệp chỉ là một trong số đó
English: Adapting to industrial time was just one of these challenges

Vietnamese: Gia đình cũng là hệ thống phúc lợi xã hội
English: The family was also the social welfare system

Vietnamese: Nếu ai đó muốn xây dựng một túp lều, gia đình sẽ giúp một tay.
English: If someone wanted to build a hut, the family would lend a hand.

Vietnamese: Chàng trai và cô gái bỏ nhà ra đi có thể mong đợi điều tốt nhất, đó là được trở thành nô bộc của các gia đình mới.
English: Young men and women who left home could hope for the best — to become servants in new households.

Vietnamese: Chúng tôi sẽ cung cấp lương hưu, bảo hiểm và sự bảo trợ”.
English: We will provide pensions, insurance, and protection.

Vietnamese: Nhiều người trong chúng ta hiện nay vẫn ta thán về sự mất mát của gia đình và các cộng đồng vững mạnh
English: Many of us today still lament the loss of strong families and communities

Vietnamese: Đó là nền tảng bản sắc của họ.
English: It is the foundation of their identity.

Vietnamese: Do đó, mọi nỗ lực nhằm xác định đặc tính của xã hội hiện đại cũng giống như chuyện nhận biết màu sắc của một con tắc kè hoa.
English: Therefore, any attempt to define the characteristics of modern society is like trying to identify the colors of a chameleon.

Vietnamese: Giống như một đứa trẻ trong đôi ủng mới, nhảy từ vũng nước này qua vũng nước khác
English: Like a child in new boots, jumping from one puddle to another

Vietnamese: Những người Anh khá giả đi du lịch trong ngày từ Nottingham tới London qua cánh rừng Sherwood mà không phải sợ một nhóm cướp giả dạng sẽ phục kích và lấy tiền của họ để chia cho người nghèo
English: Well-off English people travel by day from Nottingham to London through Sherwood Forest without having to fear that a band of disguised robbers will ambush them and take their money to distribute to the poor

Vietnamese: Năm 1945, Anh cai trị một phần tư thế giới.
English: In 1945, Britain ruled a quarter of the world.

Vietnamese: Chỉ cần Mikhail Gorbachev, người lãnh đạo cuối cùng của Liên Xô, ra lệnh, Hồng quân sẽ phục tùng tuyệt đối.
English: Mikhail Gorbachev, the last leader of the Soviet Union, had only to give the order, and the Red Army would obey absolutely.

Vietnamese: Tất nhiên, tình trạng này có thể thay đổi trong tương lai, và với nhận thức muộn màng, thế giới hôm nay có vẻ rất ngây thơ.
English: Of course, this situation could change in the future, and in hindsight, today's world will seem very naive.

Vietnamese: Mạng lưới ngày càng khăng khít của những mối liên kết quốc tế làm xói mòn sự độc lập của hầu hết các quốc gia
English: The increasingly tight network of international connections is eroding the independence of most countries

Vietnamese: chiến tranh và đàn áp, điển hình là những cuộc chiến hào lũy trong Thế chiến I
English: war and oppression, typified by the trench warfare of World War I

Vietnamese: Tiến hóa đã nhào nặn nên tâm trí và cơ thể chúng ta để phù hợp với cuộc sống săn bắt hái lượm.
English: Evolution has shaped our minds and bodies to suit the life of hunter-gatherers.

Vietnamese: Tuy nhiên, quan điểm cố hữu lãng mạn này chỉ thấy bóng đen đằng sau mỗi phát minh, nó cũng giáo điều như niềm tin vào sự tất yếu của tiến bộ.
English: However, this entrenched romantic view, which sees only a dark shadow behind every invention, is as dogmatic as the belief in the inevitability of progress.

Vietnamese: Phần lớn sự giàu có vật chất vốn được ca tụng, che chắn chúng ta khỏi bệnh tật và đói nghèo
English: Much of the material wealth that is celebrated shields us from disease and poverty

Vietnamese: Liệu rằng đó có phải là tiền, gia đình, gen di truyền, hay đức hạnh?
English: Could it be money, family, inherited genes, or virtue?

Vietnamese: liệu người kết hôn có hạnh phúc hơn người độc thân, ly hôn hoặc góa vợ hay không
English: whether married people are happier than those who are single, divorced, or widowed

Vietnamese: nhưng rồi tất cả dường như sẽ trở thành thông lệ và không có gì đặc biệt.
English: but eventually it all seems to become routine and unremarkable.

Vietnamese: Một phát hiện thú vị khác là bệnh tật chỉ làm vơi đi hạnh phúc trong một thời gian ngắn
English: Another interesting finding is that illness diminishes happiness only for a short time

Vietnamese: Những người được chẩn đoán mắc bệnh mạn tính như tiểu đường thường sầu não trong một thời gian
English: People diagnosed with chronic diseases like diabetes are often depressed for a while

Vietnamese: Chúng ta vẫn vỗ về, ôm ấp và hôn hít chúng suốt ngày.
English: We still cuddle, hug, and kiss them all day long.

Vietnamese: Không ai có thể có hạnh phúc bằng cách thắng xổ số, mua nhà, nhận được một chương trình khuyến mãi, hoặc kể cả tìm thấy tình yêu đích thực.
English: No one can be happy by winning the lottery, buying a house, getting a promotion, or even finding true love.

Vietnamese: Gần như không thể vượt quá giới hạn trên và dưới của tình cảm, nhưng kết hôn và ly dị có thể có tác động giữa hai thái cực đó
English: It is nearly impossible to go beyond the upper and lower limits of emotion, but marriage and divorce can have an impact somewhere between those two extremes

Vietnamese: Mỗi ngày, mỗi người dùng một liều “soma”, một loại thuốc tổng hợp khiến mọi người đều hạnh phúc mà không làm tổn hại đến năng suất và hiệu quả của họ.
English: Every day, each person takes a dose of "soma", a synthetic drug that makes everyone happy without harming their productivity and efficiency.

Vietnamese: Thế giới chao đảo của Huxley dựa trên giả định sinh học rằng hạnh phúc tương đương với khoái cảm.
English: Huxley's Brave New World is based on the biological assumption that happiness is equivalent to pleasure.

Vietnamese: nếu bạn hiểu tại sao phải sống, bạn gần như có thể sống bất kỳ cách sống nào
English: if you understand why you have to live, you can survive almost any way of living

Vietnamese: Chính trị tự do dựa trên ý tưởng rằng các cử tri hiểu biết rõ nhất, và không cần Anh Cả nói cho chúng ta biết điều gì là tốt cho chúng ta.
English: Liberal politics is based on the idea that voters know best, and we don't need Big Brother to tell us what is good for us.

Vietnamese: Làm theo điều trái tim bạn mách bảo
English: Follow your heart

Vietnamese: Theo lý thuyết gen vị kỷ, chọn lọc tự nhiên khiến cho mọi người, giống như các sinh vật khác, chọn những gì là tốt cho sự sinh sản các gen của họ
English: According to the selfish gene theory, natural selection causes people, like other organisms, to choose what is good for the reproduction of their genes

Vietnamese: Hầu hết nam giới dành cuộc sống của họ để làm việc cực nhọc, lo lắng, cạnh tranh và chiến đấu, thay vì vui hưởng hạnh phúc bình yên
English: Most men spend their lives toiling, worrying, competing, and fighting, instead of enjoying peaceful happiness

Vietnamese: Giống như quỷ Satan, DNA sử dụng những thú vui thoáng qua để cám dỗ con người và đặt họ dưới sức mạnh của nó.
English: Like Satan, DNA uses fleeting pleasures to tempt people and place them under its power.

Vietnamese: đó là lý do dẫn đến sự quan tâm ngày càng tăng trong cộng đồng khoa học về triết học và những bài thực hành thiền định của họ.
English: that is the reason for the growing interest in the scientific community in their philosophy and meditation practices.

Vietnamese: Có gì quan trọng mà phải theo đuổi những phần thưởng phù du như vậy?
English: What is so important about pursuing such ephemeral rewards?

Vietnamese: bạn có thể chấp nhận chúng như chúng vốn là.
English: you can accept them as they are.

Vietnamese: Đây chính xác là những gì các nhà sinh học luôn tâm niệm, nhưng ít nhiều đối lập với những gì Phật đã nói.
English: This is exactly what biologists have always kept in mind, but it is more or less the opposite of what the Buddha said.

Vietnamese: Những cuốn sách đó có nhiều điều để nói về sự đan xen và tháo gỡ các cấu trúc xã hội
English: Those books have a great deal to say about the weaving and unweaving of social structures

Vietnamese: việc ong thụ phấn lựa chọn những bông hoa, khiến cho hoa có màu sắc tươi sáng hơn dễ có cơ hội được thụ phấn.
English: the selection of flowers by pollinating bees, which gives brighter-colored flowers a better chance of being pollinated.

Vietnamese: một con thỏ màu xanh huỳnh quang
English: a fluorescent green rabbit

Vietnamese: Con người cũng thiến thanh niên nam để tạo ra ca sĩ giọng nữ cao với tiếng hát mê hoặc và hoạn quan
English: Humans have also castrated young men to produce castrato sopranos with enchanting voices, as well as eunuchs

Vietnamese: Họ đã đem tới cái nhìn khải huyền về chế độ độc tài sinh học có thể nhân bản những người lính không biết sợ và những công nhân biết vâng lời.
English: They brought forth an apocalyptic vision of a biological dictatorship capable of cloning fearless soldiers and obedient workers.

Vietnamese: Một gen được chiết xuất từ một loài cá Bắc cực đã được đưa vào khoai tây, khiến giống khoai tây này chống được sương giá.
English: A gene extracted from an Arctic fish has been inserted into potatoes, making this variety of potato frost-resistant.

Vietnamese: giả sử bạn có thể sao lưu bộ não của mình vào một ổ cứng di động
English: suppose you could back up your brain to a portable hard drive

Vietnamese: Tất cả đều phải đối đầu với các câu hỏi hóc búa của công nghệ sinh học
English: All must confront the thorny questions of biotechnology